Shqiptarët mësojnë në stallat e fermerëve: “E ardhmja jonë është roboti i mjeljes”

Ekspertë shqiptarë të bujqësisë vizitojnë ferma zvicerane.

Një projekt zhvillimi i financuar nga autoritetet zvicerane dhe gjermane ndihmon Shqipërinë të arrijë standardet e BE-së.

Ekspertët shqiptarë shohin në automatizimin një zgjidhje për mungesën e fuqisë punëtore në bujqësi.

Përgjigjja nuk vjen menjëherë, sepse në stallë kërkohet vëmendje: po shpjegohet sistemi automatik i mbrojtjes nga dielli. Rreth 20 metra e gjerë, funksionon automatikisht dhe është i rëndësishëm. Dielli në hambar është i këndshëm në dimër, por kur nxehet, në maj apo ndonjëherë që në prill, duhet hije e bollshme – “e bën vetë”, thotë Dani Küng, fermer nga Ruswil, në një anglishte me theks amerikan. Ai ka udhëtuar shumë nëpër botë, “por shqipja ime është zbehur”, thotë duke qeshur me të madhe – jo, në Shqipëri s’ka qenë kurrë.

Jemi në Merzenberg të Ruswil-it, në zonën rurale të Lucernit, ku dielli përvëlon. Lopët ecin me ngadalë drejt robotit të mjeljes, ndërsa një grup ekspertësh bujqësorë nga Shqipëria nxjerr celularët dhe filmojnë me kureshtje për të treguar më vonë në shtëpi.

Kjo është, në thelb, arsyeja e kësaj vizite. Me nismën e projektit “Zhvillimi i Qëndrueshëm Rural” (SRD), grupi shqiptar viziton për dy ditë Zvicrën Qendrore. Ata vizitojnë ferma, ndjekin prezantime te kompania e automatizimit bujqësor Lely, por edhe tek konkurrenti DeLaval. Në grup ka ekspertë të mirëqenies së kafshëve si Sabah Sena, që e ka kaluar gjithë jetën me bujqësinë shqiptare, arkitektë, planifikues ndërtimi, zyrtarë shtetërorë – por jo fermerë. “Nuk u bë e mundur t’i shkëpusnim nga fermat,” thotë Besmira Haskaj, këshilltare për sektorin e qumështit dhe blegtorisë në SRD, Tiranë.

Ajo drejton delegacionin prej gjashtë burrash dhe katër grash. Në mëngjes, para zyrave të Lely në Reiden, dy kulturat shkëmbejnë kontaktet e para. Zviceranët janë aty, por mysafirët shqiptarë fillimisht kërkojnë një pushim për duhan. Ngadalë, syzet e errëta zëvendësohen nga fytyra të interesuara.

“Standardi i BE-së është synimi për Shqipërinë – dhe nga zviceranët mund të mësojmë shumë,” thotë Besmira Haskaj.

Përfaqësuesit e Lely shpjegojnë robotin e mjeljes: një metër hapësirë për lopë, jo më shumë se 50 lopë për makinë. Ata shpjegojnë edhe automatizimin e ushqyerjes: deri në 250 lopë ushqehen në këtë mënyrë. Çmimi: 400 mijë franga për variantin bazë. Këtu grupi vetëm gëlltit heshturazi – dhe notat fillojnë të shkruhen më pak me zell.

Më pas, teoria bëhet praktikë. Në stallën e Dani Küng në Ruswil, delegacioni mbetet pa fjalë. Duan të dinë sa është kapaciteti i robotit, si funksionon hyrja dhe dalja gjatë mjeljes, ku shkon plehu, dhe mbi të gjitha: sa metra katrorë duhen. Kush do të rindërtojë, ka nevojë për hapësirë – dhe në Shqipëri, në shumë zona, kjo është sfidë.

Sabah Sena e di mirë këtë. Prej 43 vitesh është në bujqësinë shqiptare. Kur mbaroi shkollën, vendi ende drejtohej nga Enver Hoxha dhe bujqësia ishte e planifikuar nga shteti. “Çdo mizë, çdo traktor, çdo grurë i përkiste shtetit,” kujton ai. Nuk kishte ndjenjë për përfitimin, “asnjë vetëvendosje.” Kjo vazhdon të ndikojë edhe sot ekonominë shqiptare, thotë ai, sepse ato kohë nuk janë aq larg.

Prandaj, tema e parave del vazhdimisht në pah. Në katin e sipërm të stallës së re të Dani Küng, njëri pyet sa ka kushtuar një trarë druri natyral. “5000 franga,” përgjigjet Küng. “Jo gjithë çatia, vetëm një trar?” – “Po, vetëm trari,” – thotë Küng. E lë pyetësin të hutuar.

Përveç hapësirës dhe parave, diskutimi sillet rreth mirëqenies së kafshëve. Sepse: “Nëse lopët janë mirë, edhe fermerët janë mirë.” Këtë e ka kuptuar tashmë delegacioni shqiptar kur Martina Schmid, eksperte zvicerane për sjelljet e lopëve, i vizitoi në pranverë. Ajo ndihmon fermerët zviceranë në planifikimin e stallave për të rritur mirëqenien e kafshëve – dhe vendosjen nëse një robot ka kuptim apo jo.

Projektuesit e SRD (me mbështetje nga Zvicra dhe Gjermania) e ftuan ta ndante përvojën në Shqipëri – dhe pak javë më vonë ajo ishte në aeroport. “Ende harrohen shumë gjëra në fermat shqiptare,” thotë Schmid. Edhe pse kafshët ushqehen mirë, shpesh mbahen shumë ngushtë.

Besmira Haskaj e vlerëson këtë informacion, shkruan gjithçka me kujdes, bën pyetje dhe diskutohet me pjesëtarët e tjerë të grupit. Në Tiranë, ajo koordinon projektin me autoritetet dhe donatorët, përfshirë Zvicrën. Agjencia Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim (DEZA) kontribuon me 4 milionë franga, ndërsa GIZ-i gjerman me 7 milionë, si dhe pjesërisht edhe ndihma britanike për zhvillim. Projekti do të përfundojë në fund të vitit 2026.

Projekti është një ndër shumë që DEZA mbështet në Evropën Lindore për vende që presin ende për anëtarësim në BE. “Standardizimi i bujqësisë është i rëndësishëm për Shqipërinë,” thotë Mattia Poretti, zyrtar i DEZA-s për Evropën Lindore. GIZ e nisi projektin më 2019 dhe për fazën e dytë kërkoi përfshirjen e Zvicrës. Kishte komponentë për turizëm rural, por DEZA u fokusua vetëm te bujqësia: “Ne deshëm të ndihmonim që Shqipëria të arrijë standardet ndërkombëtare dhe të rrisë të ardhurat e fermerëve.”

Shqipëria është zyrtarisht kandidate për anëtarësim në BE, dhe bujqësia është pjesë kyçe e këtij procesi. Synimi i qeverisë: anëtarësim deri më 2030.

Por, pas 2028-s, DEZA nuk do të përfshihet më në projekte të reja në Shqipëri. Parlamenti zviceran ka shkurtuar buxhetin për bashkëpunimin ndërkombëtar me 110 milionë franga për vitin 2025 dhe 321 milionë për periudhën 2026–2028. Kjo do të thotë se programet bilaterale në Shqipëri, Bangladesh dhe Zambi do të mbyllen deri në fund të 2028-s.

Përsëri në Ruswil. Fillon pjesa më e relaksuar: verë e bardhë dhe djathë zviceran, me etiketa në shqip. Përshtypja më e fortë për mysafirët? Robotët e mjeljes. Edhe pse jo çdo fermë zvicerane i përdor – dhe jo gjithmonë janë të nevojshëm – ata kanë lënë mbresa.

9500 litra për laktacion, thotë e entuziazmuar Haskaj – kjo është e jashtëzakonshme. Laktacioni është periudha ku një lopë jep qumësht (rreth 300 ditë). Robotët e mjeljes e rrisin laktacionin përmes mjeljes më të shpeshtë dhe pa stres. Në Shqipëri, prodhimi mesatar është 4500 litra. Robotët e mjeljes, thotë ajo, ia vlejnë. Më shumë qumësht, më shumë të ardhura.

Dani Küng, fermeri zviceran, shton se e ka marrë robotin sepse fuqia punëtore në Zvicër është shumë e shtrenjtë. Në Shqipëri kjo mund të jetë ndryshe.

“Ndoshta, por është shumë vështirë të gjesh njerëz që duan të punojnë në bujqësi,” thotë Haskaj. Të rinjtë duan të ikin në qytet, jashtë shtetit. “E ardhmja jonë është automatizimi.”

Këto janë diskutimet që priteshin nga kjo vizitë – një shkëmbim për të cilin rrallëherë krijohen mundësi.

Sabah Sena thotë se ka mësuar shumë. Në Zvicër gjithçka i duket si e vizatuar me dorë – edhe natyra. Ai do patjetër të kthehet me fermerët shqiptarë: “Duhet ta shohin vetë këtë realitet kaq ndryshe, ta nuhasin, ta shijojnë.”

Sepse, thotë Sena, fermerët janë si çdo njeri tjetër: mendojnë se i dinë të gjitha. Dhe kur marrin këshilla, thonë: “E di, e kam bërë prej vitesh – por s’ka dhënë rezultat.”

Pra, si e njeh një fermer të kënaqur? E pamundur, thotë Sena duke buzëqeshur:

“Një fermer i mirë nuk është kurrë i kënaqur.”